║▌│█│║▌║│۞❤خدا وکیلی بیا تو ❤۞ ║▌│█│║▌║│

تاريخچه :

مجموعه ي كاخ سروستان كه قديمي ترين گنبد آجري را در خود جاي داده است در استان فارس و در 9كيلومتري جنوب شهر سروستان در دشتي وسيع جاي گرفته است.

اين كاخ بازمانده از 1550 سال پيش است. بنابراين اين كاخ در زمان بهرام پنجم يا بهرام گور ساساني ساخته شده است (420 تا 438ميلادي) .

اين كاخ شباهت هايي با كاخ فيروزآباد دارد ولي پيچيده تر و كامل تر مي باشد و همچنيت از لحاظ پيراستگي و تكامل طاق و             و آسماني گنبدي كامل تر از كاخ فيروزآباد است.

اين كاخ را عروسي وزير بهرام پنجم ساخته است.

· همانگونه كه گفتيم اين كاخ يكي از زيباترين گنبدهاي ايراني را به نمايش گذاشته است و           نشان دهنده ي  اين مطلب است كه معماري گنبدي و طاق گنبدي از ابداعات ايراني هاي دوران اشكاني و به ويژه ساسانيان بوده است كه با              تا زمان ورود اسلام به ايران براي مهم ترين سازه ي اسلامي(مسجد) به كارفته است.

گلدسته هم از روي ميله هاي آتشدان برداشت شده است.

اين كاخ از سنگ و گچ  ساخته شده است.

طي دو سال گذشته در اين مجموعه مطالعات و تحقيقات مختلفي انجام شده كه طي آن كاوشگران توانسته اند بناها و بقاياي معماري و آثار دوران اسلامي و ساساني را شناسايي كنند.

اين بنا كه از باشكوه ترين كاخ هاي ساساني است در آن زمان مقدس بوده است.

اين كاخ نسبت به ديگر بناهاي اين دوره از فن معماري و پلان پيچيده تر و كامل تري برخوردار است. قسمت هاي مختلف اين بنا شامل يك ايوان ورودي و گنبدي در مركز و حياط است.

كارشناسان در آخرين بررسي هايي كه انجام داده اند توانسته اند بخش هايي از حصار و ديوارهاي اين مجموعه باستاني را كشف كنند كه كشف اين حصارها و ديوارها نشان مي دهد كه اين مجموعه ساساني در دوره ي اوج شكوه خود حدود 30 هكتار وسعت داشته است. پيش از انجام اين بررسي ها كارشناسان تصور مي كردند كه اين مجموعه باستاني بيش از چند هكتار نباشد. 

معماري :     

ابعاد تقريبي كاخ 43 × 37 متر است و نماي اصلي رو به جنوب غربي مي باشد ، كه توسط سرايوان شكل گرفته است. ( شامل يك ايوان مركزي و دو ايوان كوچك تر در دو طرف است).

در پشت ايوان مركزي يك تالار مربع شكل با سقف گنبدي آجري واقع شده است كه از چهار جهت به فضاهاي مختلف راه دارد( اين اتلار مربع شكل همان تالار اصلي است).

ايوان مركزي پس از اين تالار اصلي به چهار حياط متصل مي شود كه فضاي مياني بنا را تشكيل مي دهند.

در دو طرف ، دو اتاق گنبدوار واقع شده است. و ديوار جنوبي تالار مركزي به يك ايوان جانبي خارجي راه مي يابد.

در دو طرف اين بنا دو اتاق باريك با طاق گهواره اي قرار دارد كه مقابل هم قرار نگرفته است.

كاخ ساساني سروستان منسوب به بهرام شجم يا بهرام گور (420 تا 438 ميلادي) است و شباهتهايي با كاخ فيروزآباد دارد ولي سنجيده تر و كامل تر مي باشد و يكي از قديمي ترين گنبدهاي آجرزي كشور را در خود جاي داده است. ابعاد تقريبي كاخ 43 در 37 متر است و نماي اصلي رو به جنوب غربي مي باشد كه توسط سرايوان شكل گرفته است. در پشت ايوان مركزي يك تالار مربع شكل با سقف گنبدي آجري واقع شده است كه از چهار جهت به فضاهاي مختلف راه دارد.

اين كاخ را عر       وزير بهرام پنجم ساخته است.

اقداماتي براي مرمت و لازسازي و جلوگيري از تخريب بيشتر اين بنا در حدود 5 سال پيش انجام شده بود.

·  اين كاخ يكي از زيباترين گنبدهاي ايراني را به نمايش گذاشته است و شأن دهنده ي اين اسكلت است كه معماري گنبدي و طاق گنبدي ار ابداعات ايراني اي كه دوران اشكان به ذخيره ساسانيان بوده است كه با يورش تازيان و ورود اسلام به ايران براي عام ترين سازه ي اسلامي(مسجد) به كار رفته است. گلدسته هم از روي ميله اي آتشدان برداشت شده است. براي نمونه كاخ اردشير...............

مجموعه ي كاخ سروستان كه قديمي ترين گنبد آجري كشوررا در خود جاي داده است و در زمان بهرام گور ساساني ساخته شده است.

·  كاخ سروستان در استان فارس و در 9كيلومتري جنوب شهر سروستان در دشتي وسيع جاي گرفته است.

·        اين كاخ از سنگ و گچ و در زمان بهرام گور ساخته شده است.

·  طي دو سال گذشته در اين مجموعه مطالعات و تحقيقات مختلفي انجام شده است كه طي آن كاوشگران توانسته اند بناهاي بقاياي معماري و آثاري از دوران اسلامي و ساساني را شناسايي كنند .

·  اين بنا كه از باشكوه ترين كاخ هاي ساساني است در آن زمان مقدس بوده است.

·  بخشهاي مختلف اين بنا شامل يك ايوان ورودي و گنبدي در مركز و حياط است. اين كاخ نسبت به ديگر بناهاي اين دوره از فن معماري و پلان هاي پيچيده تر و كامل تري برخوردار است.

آخرين بررسي هاي باستان شناسان نشان داده كه اين مجموعه ي ساساني در دوره ي ا.ج شكوه خود حدود 30 هكتار وسعت داشته است.

كارشناسان در آخرين بررسي هايي كه انجام داده اند توانسته اند بخش هايي از حصار و ديوارهاي اين مجموعه باستاني را كشف كنند . كه كشف اين حصارها و ديوارها از وسعت 30 هكتاري اين مجموعه خبر مي دهد. پيش از انجام بررسي ها ، كارشناسان تصور مي كردند كه اين مجموعه باستاني بيش از چند هكتار نباشد اما كشف آثار جديد بر اهميت و وسعت اين محوطه ها افزود.

·  9 كيلومتري جنوب شهر سروستان در ميان دشتي وسيع و در مسير روستاي نظرآباد قديمي ترين گنبدآجري بازمانده از 1550 سال پيش قرار گرفته است كه به كاخ سروستان مشهور است.

·  كاخ سروستان يم مكان مقدس بوده و شامل يك ايوان ورودي و گنبدي در مركز و حياط است.

·  نماي اصلي اين بنا درضلع شرقي قرار داردكه شامل يك ايوان مركزي ودوايوان كوچك تر در دو طرف است. ايوان مركزي به تالار اصلي و پس از آن به چهار حياط متصل مي شود كه فضاي مياني بنا را تشكيل مي دهد  در دو طرف ، دو اتاق گنبدوار مشاهده مي شود و ديوار جنوبي تالار مركزي به يك ايوان جنوبي خارجي راه مي يابد . در دو طرف اين بنا دو  اتاق باريك با طاق  گهواره اي  قرار دارد كه مقابل هم قرار نگرفته اند.

·  در گذشته كاخ سروستان يك چهارباغ ساساني بوده كه كوشك شكارگاهي آن در مركز باغ ها و معبد آناهيتا در گوشه اي از پرديس قرار داشته است. 

عملكرد فضاها :

كاخ سروستان داراي يك ميانسرا است كه گرداگرد آن فضاهاي مختلف دارد.

محل نشيمن ، اتاق چهارگوشه اي با پوشش گنبدي است كه از سويي به ميانسرا و از سويي ديگر به باغ پيرامون ساختمان راه دارد. اين گنبدخانه به تالار دراز در سمت راست خود به نام « سفره خانه » راه دارد كه در كنار ديوارهاي طولي آن ستون هاي جفتي كار شده است.

در انتهاي آن اتاق « بزم گاه» جاي دارد كه داراي « كمرپوش » يا نيم طبقه بود. و در بالاي آن نوازندگان مي نشسته اند . طبقه زيرين بزم گاه در پشت آن و به آبدارخانه راه داشته است( در بازسازي كاخ راه ورودي به آبدارخانه را بسته اند و اكنون ويران شده است). در سمت چپ اتاق نشيمن پيشخاني قرار دارد كه در كنار آن حوضخانه است. در جلوي آن ايوان بزرگي است . بدين گونه اتاق نشيمن يا گنبدخانه اصلي در هر يك از چهارسو ديد دارد . در پشت پيشخوان ، يك اتاق خواب دو نفرو و پشت آن يك خواب يك نفره جاي دارد كه هر دو ديد به ميانسرا دارند. در بخش هاي شمالي، آبريزگاه ، گرمابه و انباري جاي گرفته است.

اين تنوع در طراحي حتي در پوشش هاي كاخ نيز ديده مي شود. 

گنبد اين كاخ آجري است و در بعضي از قسمت هاي ديوار سنگ لاشه كار شده است.

سازماندهي فضايي و برخي از خصوصيات ويژه كاخ سروستان :  

ويژگي مهمي كه اين بنا دارد يكي شكستن قرينه در هنر معماري ايران و تنوع در طرح و آن استفاده از اتاق هاي مختلف در تالارهاي باريك يا بين كاخ  كه از ستون هاي سنگين و كوتاه براي نگهداري آنها به كار گرفته شده است. ديگر اينكه وجود فضاهاي دسترسي به بيرون نه تنها ارتباط را آسان ساخته و ديداري دروني را به هم پيوسته بلكه فضاهاي پي در پي را نمايان و جلوه گر ساخته است.

اجراي نظام سه تايي روي يك اصل محورگرايي و وجود فضاهاي واسط از خصوصيات اين بنا مي باشد . در اين كاخ يراسوان متفاوت ديده مي شود كه مبين همان نظام سه تايي است كه به نظر متقارن مي رسد ولي در واقع تقارن ندارند. اما تعادل به خوبي در آن رعايت شده و زيبايي آن حتي بيشتراززيبايي متقارن است زيراتقارن خسته كننده است (مثل ساختمان هاي سبك رنسانس).

در تالار اصلي        توسط ستونها به سه قسمت تقسيم شده كه نشانگر رسم است و زيبايي بصري در وجه سازه اي براي جلوگيري از رانش تاق از دو تاق عمود بر هم استفاده شده است. و مي توان گفت كه اولين              در معماري ايران در اين كاخ ديده مي شود . وهمچنين اولين         اشكوب در معماري ايران در اين كاخ به اجرا در آمده . يعني داراي پيل پوئيل است. يعني داراي نيم ستون هاي به هم چسبيدهبه ديوار است. و كنگره اي در دست اندازه بام آن اجرا شده است. داراي دو ايوان يكي طولي و يكي عرضي است. اين كاخ در       است و داراي فضاي خانگي ايوان ،] اتاق ها و همچنين گنبدها از نظر ابعاد متفاوت اند . فضاها مشابه هم نيستند.  

چه بر سر كاخ سروستان خواهد آمد ؟  

كاخ سروستان را به عنوان يكي از باشكوه ترين كاخ هاي ساساني معرفي كرده اند اما امروز با هر پرواز هواپيمايي جهت هاي آموزشي كه به كرات از فراز آن مي گذرند بخشي از بنا تخريب شده و با ادامه اين روند ديگر از شكوه كاخ اثري باقي نخواهد ماند.

آنچه امروزه ازآن همه شكوه برجاي مانده بقاياي دوگنبدي است كه كاخ آنهانيزدراثركم توجهي و مراقبت هاي ناكافي در حال ريزش است و به نظر مي سد كه ساسانيان با آن همه عظمت امروز در گوشه اي از بيابان دور از توجه قرار گرفته و فريادرسي كه مرهمي بر ويرانه بزند ندارد.

قبل از رسيدن به كاخ بايد از ورودي يك روستا عبور كرد كه در اولين مرحله يك مصداق از بي توجهي مسئولان نسبت به اين اثر تاريخي نمايان مي شود. كه به اين ترتيب در فاصله 50 متري روستا تابلويي وجود دارد كه فاله تا كاخ را 8 كيلومتر و در چند قدم آن طرف تر اين فاصله توسط تابلويي ديگر به چهار كيلومتر كاهش مي يابد. به گفته ي اهالي روستا بايد جاده اي طي شود پر از مانع و دست اندازهاي دست ساخته است. و هر از گاهي عميق تر و خطرناك تر مي شود.تا اينكه در فاصله ي حدود چهار كيلومتري ، بقايايي از اين كاخ باشكوه را مي توان مشاهده كرد.

در فضاسازي و محوطه سازي محل اقدامات به نسبت مناسبي صورت گرفته ، هرچند كه اين بنا مانند ساير آثار تاريخي فاقد مكاني براي راهنمايي گردشگران است تا مراجعه كنندگان به غير از ايام عيد نوروز در تمام طول سال بدانند كه در حال بازديد از چه اثر تاريخي مهمي هستند.

·        بخشي از بنا در حال تخريب است :

با نزديك شدن به كاخ مي توان آثار تخريب و عدم رسيدگي را به خوبي مشاهده كرد  به طوري كه در كنار يكي از ديوارهاي بنا تابلويي نصب شده كه نسبت به خطرات موجود در مورد ريزش سنگ ها و آجرها هشدار مي دهد . ساختار اصلي بنا سرگنبد داشته كه در يك محور قرار گرفته بودند كه يكي از آنها به مرور زمان تخريب شده است اما در گنبد ديگر نيز كه در اين سالها مقاومت كرده و تخريب نشده چندان سالم باقي نمانده و با مشاهده آنها مي توان حدس زد كه هر زمان امكان ريختنشان وجود دارد.

قسمت هايي از اين بنا طي اين سالها به جاي ينكه مرمت شود بازسازي شده است و به جاي اينكه از سنگ هاي خود بنا استفاده شود از سنگ هاي جديد استفاده شده اما همين بخشها هم در حال تخريب و فرسايش است و همچنمين شدت تخريب اين گنبدها به حدي است كه هيچ مرمتگري نمي تواند ديگر اين بنا و گنبد را مرمت كند زيرا هر روز              آن كمتر مي دارد.

و همچنين  داربست هايي از حدود هشت سال پيش در اين بنا نصب شده اند تا عمليات مرمتت گنبد آغاز شود كه تاكنون هيچ اقدامي صورت نگرفته است و در حال حاضر داربست ها هم زنگ زده اند.

با هر بادي كه در محوطه بنا مي وزد چنين تصور مي شود كه بنا قدري حركت كرده و در حال ريزش است. تنها بخشي كه يار اين كاخ بوده كه اين منطقه چندان زلزله خيز نيست زيرا با خفيف ترين زلزله ، كاخ سروستان مقاومت خود را از دست مي دهد و ويران مي شود.

اما آنچه در اين مابين بر ويران شدن باشكوه ترين كاخ ساساني كمك كرده پرواز هواپيماهاي جتي بوده كه با ارتفاع كم در اين منطقه تردد مي كنند و با هر حركت خطر ريزش بنا بيشتر حاصل مي شود.

بنابرگفته يك كارشناس مرمت براي تحقيق پيرامون ميزان حركت اين كاخ و تخريب آن شاهدهايي به گنبدهاي آن نصب شده است اما با كوچك كردن ماهيانه آن به خوبي متوجه مي شويم كه اين شاهدها ترك مي خورد و اين يعني اينكه اين كاخ در معرض حركت و تخريب است.

در اين حال تكه سنگ هايي كه از بدنه گنبد جدا شده و خرد ريخته گواهي اين مطلب است.

براساس يك آمارگيري اين جت ها در يك روز بيش از18 مرتبه بر فراز كاخ پرواز مي كنند.

ويژگي هاي سازه اي بنا :  

در بنا از گنبد يك پوسته با مقطع بيضي شكل استفاده شده است . گنبد آن آجچري – سنگي بوده است و به صورت رگچين است. سقف سفره خانه تات آهك داشته و ديوارها تا گوشه سازي از سنگ لاشه است. از ستون هاي جفتي در بنا استفاده شده است كه مابين هر دو ستون يك نيم گنبد كار شده است. درازاي گنبد 80/12 متر و ارتفاع گنبد نيز تا كف 20 متر و ضخامت ديواري كه گنبد بر روي آن نشسته بين 1 الي 2 متر مي باشد.

در شمال پلان فضايي به نام «دينه تاز» با فرم مستطيل شكل كه به حالت نيم طبقه اي سوار بر روي دو ستون است.

گنبدهاي كاخ سروستان :   

گنبدهاي كاخ سروستان قديمي ترين نمونه ي گنبدهاي به جامانده از گنبدهاي آ؛جري دوران باستان هستند كه به شيوه ي خاص ايراني بنا شده اند. اين گنبدها روي پلان مربع به صورت تك پوسته از آجر     گچ با سقفي از دو شيوه ي خردچين داخلي و رگ چين خارجي ساخته شده اند . روزنه اي درون گنبد نيز علاوه بر نقش نوررساني ، نقش تهويه ي طبيعي هوا احتمالاً       و تقويمي داشته اند.